Ruimtelijke Ordening in Brussel Begrijpen

Geïnteresseerd in stedenbouwrecht in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest? Dit artikel helpt u de Ruimtelijke Ordening in Brussel te begrijpen, en geeft u de essentiële bronnen en afkortingen om de haalbaarheid van een project te bestuderen.

In dit artikel

1. Inleiding
2. De juridische basis: het BWRO
3. De strategische plannen
   • Het Gewestelijk Ontwikkelingsplan (GewOP)
   • De Gemeentelijke Ontwikkelingsplannen (GemOP)
4. De reglementaire plannen
   • Het Gewestelijk Bestemmingsplan (GBP)
     • De 6 kaarten van het GBP
     • De letterlijke voorschriften van het GBP
   • Het Richtplan van Aanleg (RPA)
   • Het Bijzonder Bestemmingsplan (BBP)

• De reglementen

  • De Gewestelijke Stedenbouwkundige Verordening (GSV)
  • De Gemeentelijke Stedenbouwkundige Verordening (GemSV)

• Samenvatting

Inleiding

Ruimtelijke ordening en stedenbouw zijn twee verwante maar verschillende begrippen wat betreft hun reikwijdte en doelstellingen:

• Ruimtelijke ordening (aménagement du territoire) betreft de planning en het beheer van een grondgebied in zijn geheel, met als doel een evenwichtige en duurzame ontwikkeling te bevorderen door het gebruik van natuurlijke, economische en sociale hulpbronnen te organiseren. Het behandelt bredere kwesties zoals mobiliteit, milieu, openbare voorzieningen en het behoud van natuurlijke ruimten.
• Stedenbouw (urbanisme) richt zich op de organisatie en het beheer van stedelijke ruimten, of ze nu al bebouwd zijn of daartoe bestemd zijn. Ze bestudeert de inplanting van gebouwen, de organisatie van wijken, openbare ruimten en stedelijke infrastructuur, met als doel functionele, esthetische stedelijke omgevingen te creëren die aangepast zijn aan de behoeften van de bewoners. Ze houdt rekening met elementen zoals bevolkingsdichtheid, mobiliteit, architectuur, toegankelijkheid en stedelijke esthetiek.

Stedenbouw en Ruimtelijke Ordening is een Gewestelijke bevoegdheid. Elk gewest beschikt daarom over zijn eigen juridische basis, een wetboek (CoDT, BWRO, VCRO), dat de organisatie van deze bevoegdheid en de bijbehorende modaliteiten vastlegt. Deze teksten preciseren met name:

• de handelingen die aan een vergunning onderworpen zijn (voorbeeld: is een vergunning vereist om een zwembad te bouwen?)
• de bevoegde overheden (voorbeeld: welke overheid oordeelt over welk type handeling, wie stelt welk plan op, enz.)
• de beroepsmogelijkheden
• de planningsinstrumenten: dit zijn alle instrumenten waarmee strategieën worden vastgelegd en regels voor ruimtelijke ordening en stedenbouw worden bepaald.

Dit artikel richt zich specifiek op de planningsinstrumenten in België.

De juridische basis: het BWRO

De juridische basis van de stedenbouw in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is het Brussels Wetboek van Ruimtelijke Ordening (BWRO, oorspronkelijk CoBAT). Het BWRO regelt de belangrijkste mechanismen van de ruimtelijke ordening in Brussel:

• De planning (strategische ontwikkelingsplannen, bestemmingsplannen, enz.)
• De stedenbouwkundige verordeningen (GSV, GemSV)
• De vergunningsaanvragen (welke werken al dan niet aan een vergunning onderworpen zijn, bevoegde overheden, termijnen, beroepsmogelijkheden, enz.)
• De bescherming van het erfgoed
• Het voorkooprecht (een wettelijk of contractueel recht dat aan bepaalde private of publieke personen wordt toegekend om een goed bij voorrang op elke andere persoon te verwerven, wanneer de eigenaar zijn wil te kennen geeft om te verkopen)
• De stedenbouwkundige inlichtingen (stedenbouwkundige context van een specifiek goed, verplicht te verkrijgen bij elke vastgoedverkoop)

De strategische plannen

Strategische plannen zijn documenten die de te volgen strategie bepalen en weergeven om specifieke doelstellingen te bereiken. Deze doelstellingen houden doorgaans verband met ruimtelijke ordening. De strategische plannen leggen de grote richtingen vast en vormen de fundamentele principes van de ruimtelijke planning.

Het is belangrijk op te merken dat strategische plannen in de meeste gevallen een indicatieve (niet-bindende) waarde hebben. De belangrijkste gewestelijke ontwikkelingsplannen die in Brussel van kracht zijn, worden hieronder besproken.

Het Gewestelijk Ontwikkelingsplan (GewOP)

Het Gewestelijk Ontwikkelingsplan (Plan Régional de Développement, GewOP) legt de ontwikkelingsdoelstellingen en -prioriteiten van het Gewest vast, op basis van economische, sociale, ecologische en mobiliteitsbehoeften.

In 2009 kreeg het GewOP een tweede “D” toegevoegd voor “duurzaam” (durable), als symbool van de wil van het gewest om de grote uitdagingen van deze eeuw op het vlak van milieu en duurzame ontwikkeling aan te pakken.

Kaart 6 van het GPDO-2018: structurerende mobiliteitsnetwerken

De Gemeentelijke Ontwikkelingsplannen (GemOP)

De Gemeentelijke Ontwikkelingsplannen (Plans Communaux de Développement, GemOP) bestrijken het volledige gemeentelijke grondgebied en vormen globale planningsinstrumenten voor de duurzame ontwikkeling van de gemeenten. Ze zijn afgestemd op de krachtlijnen van het GewOP en houden zich aan het Gewestelijk Bestemmingsplan (GBP), een ander gewestelijk ontwikkelingsplan.

Het gaat om een globaal planningsinstrument voor de ontwikkeling van de gemeenten. Het legt het volgende vast:

• De algemene en specifieke doelstellingen, evenals de ontwikkelingsprioriteiten, met inbegrip van de ruimtelijke ordening, nodig om te voldoen aan economische, sociale, culturele, mobiliteits-, toegankelijkheids- en milieubehoeften;
• De transversale en sectorale maatregelen die moeten worden ingevoerd om de vastgelegde doelstellingen te bereiken, onder meer via een cartografische weergave van een aantal van deze maatregelen;
• De identificatie van de prioritaire interventiezones van de gemeente;

Uittreksel uit het GemOP van de gemeente Elsene

De reglementaire plannen

In tegenstelling tot de strategische plannen bepalen de ordeningsplannen met reglementaire waarde welke functies in de verschillende zones van Brussel gevestigd mogen worden.

Het Gewestelijk Bestemmingsplan (GBP)

Het Gewestelijk Bestemmingsplan (Plan Régional d’Affectation du Sol, GBP) volgt de krachtlijnen van het Gewestelijk Ontwikkelingsplan (GewOP) en bepaalt de bestemmingen van het grondgebied van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, evenals de regels die daarop van toepassing zijn. Het GBP bepaalt bijvoorbeeld de prioritaire bestemming van een zone (wonen, handel, enz.). Een zone wordt gedefinieerd door een of meerdere huizenblokken van percelen. De kleinste grafische eenheid van het GBP is het stedelijk huizenblok.

Het GBP bestaat in feite uit een geheel van kaarten (plannen) en letterlijke voorschriften (teksten).

De 6 kaarten van het GBP

Titel van de kaart	Waarde	Beschrijving
Bestaande feitelijke toestand	Indicatief	Huidige toestand van de bestemmingen zoals die vandaag daadwerkelijk wordt gehanteerd.
Bestaande juridische toestand	Indicatief	Bepalingen inzake stedenbouw, erfgoed en milieu die van toepassing zijn op de zone.
Kaart van de bestemmingen	Reglementair	Equivalent van het Gewestplan in Wallonië, ze bepaalt de toegestane bestemmingen per zone (wonen, handel, enz.).
Kaart van de toelaatbare kantoorsaldi	Reglementair	Kaart die het saldo aan toelaatbare m² kantoren aangeeft om bestemmingswijzigingen te beoordelen.
Kaart van de wegen	Reglementair	Reglementaire kaart met de wegen en snelwegen binnen de Brusselse perimeter.
Kaart van het openbaar vervoer	Reglementair	Reglementaire kaart van het openbaarvervoernet, met inbegrip van de ondergrondse en bovengrondse lijnen.
De 6 kaarten van het Gewestelijk Bestemmingsplan Bestemmingskaart van het GBP

De letterlijke voorschriften van het GBP

Er bestaan verschillende soorten letterlijke voorschriften naargelang hun geografisch of thematisch toepassingsgebied:

• De algemene voorschriften die betrekking hebben op alle zones. Behoudens uitzondering zijn de algemene voorschriften van toepassing op alle zones van het GBP.
• De bijzondere voorschriften met betrekking tot de verschillende zones van de bestemmingskaart (wonen, handel, voorzieningen, groene ruimten, enz.).
• De bijzondere voorschriften met betrekking tot de wegen en het openbaar vervoer.
• Het programma van de Gebieden van Gewestelijk Belang (GGB) en het Gebied van Gewestelijk Belang met Uitgestelde Aanleg (GGBUA).

Hier volgt een voorbeeld van bijzondere voorschriften die van toepassing zijn op woongebieden:

• Buiten de linten van handelskernen mogen de gelijkvloerse verdiepingen van gebouwen bestemd worden voor handel. De eerste verdieping mag eveneens voor handel bestemd worden wanneer de plaatselijke omstandigheden dit toelaten en nadat de handelingen en werken onderworpen zijn geweest aan de bijzondere maatregelen van openbaarmaking.
• De vloeroppervlakte bestemd voor handel mag, per project en per gebouw, niet groter zijn dan 150 m².
• Het behoud van minstens één woongelegenheid in het gebouw moet echter verzekerd worden.

GBP: Bijzondere voorschriften met betrekking tot de woongebieden

✅ Het is belangrijk op te merken dat de zones elkaar niet altijd wederzijds uitsluiten. Dit betekent bijvoorbeeld dat een perceel zowel in een Woongebied ALS in een Gebied van Culturele, Historische, Esthetische Waarde of voor Stadsverfraaiing kan liggen, zonder dat het ene het andere uitsluit.

Het Richtplan van Aanleg (RPA)

Het Richtplan van Aanleg (Plan d’Aménagement Directeur, RPA) is bijzonder omdat het toelaat om zowel de strategische als de reglementaire aspecten van een ontwikkelingsstrategie in één instrument vast te leggen. Net als het GBP wordt het RPA op gewestelijk niveau opgesteld, maar het heeft betrekking op een specifieke locatie.

Alle RPA’s zijn opgenomen in het dashboard van de RPA’s. Voorbeelden zijn de volgende RPA’s: Bordet, Delta Herrmann-Debroux, Heizel, enz.

Uittreksel uit het RPA “Delta Herrmann-Debroux”

Het Bijzonder Bestemmingsplan (BBP)

Het Bijzonder Bestemmingsplan (Plan Particulier d’Affectation du Sol, BBP) heeft als functie het Gewestelijk Bestemmingsplan (GBP) te preciseren en aan te vullen. Het volgt de krachtlijnen die zijn vastgelegd in het Gemeentelijk Ontwikkelingsplan (GemOP) en legt de gedetailleerde bestemmingen van de verschillende zones vast. Het regelt het bodemgebruik door bebouwbare zones en groene zones af te bakenen, samen met de bijbehorende regels. Bovendien kan het andere bepalingen bevatten, zoals:

• Aanwijzingen betreffende de plaatsing, de afmetingen en het esthetisch voorkomen van de gebouwen en hun omgeving.
• De tracés en de aanlegmaatregelen van verkeerswegen, evenals de daaraan verbonden reglementering.

U kunt deze plannen terugvinden op het platform BruGIS: https://gis.urban.brussels/brugis/#/

De reglementen

De Gewestelijke Stedenbouwkundige Verordening (GSV)

De Gewestelijke Stedenbouwkundige Verordening (Règlement Régional d’Urbanisme, GSV) omvat 8 hoofdstukken (genaamd “Titels”), die zeer specifieke aspecten van gebouwen en hun omgeving vastleggen:

Titel	Beschrijving
Titel I	Kenmerken van de gebouwen en hun omgeving
Titel II	Bewoonbaarheidsnormen van de woningen
Titel III	Bouwplaatsen, titel gedeeltelijk opgeheven – zie de gecoördineerde versie van Titel III die momenteel van kracht is
Titel IV	Toegankelijkheid van gebouwen voor personen met beperkte mobiliteit
Titel V	Thermische isolatie van gebouwen, titel volledig opgeheven
Titel VI	Publiciteit en uithangborden
Titel VII	De wegen, hun toegangen en omgeving
Titel VIII	Normen voor parkeren buiten de openbare weg
Structuur van de Gewestelijke Stedenbouwkundige Verordening

In Titel I vindt men bijvoorbeeld de uitleg over begrippen als rooilijn, scheidingsgrenzen, enz. Deze begrippen bepalen de uiterlijke visuele kenmerken van het gebouw.

Uittreksel uit Titel I van de GSV over de inplanting en het bouwvolume van gebouwen op de perceelsgrenzen

In Titel II worden de bewoonbaarheidsnormen vastgelegd, inzake plafondhoogte en minimale bewoonbare oppervlakte.

Uittreksel uit Titel II van de GSV over de oppervlaktenormen die van toepassing zijn op nieuwe woningen

De Gemeentelijke Stedenbouwkundige Verordening (GemSV)

De Gemeentelijke Stedenbouwkundige Verordeningen (Règlements Communaux d’Urbanisme, GemSV) leggen aanvullende regels bovenop de GSV vast en mogen daarmee niet strijdig zijn. Naargelang de gemeente kunnen deze verordeningen betrekking hebben op gebouwen, de plaatsing van satellietschotels, voetpaden, en kunnen ze gelden voor de hele gemeente of slechts een deel ervan.

Uittreksel uit de GemSV van de gemeente Anderlecht betreffende woningen onder het maaiveld

Sommige gemeenten stellen hun GemSV vrij beschikbaar op de website urbanisme.irisnet of op hun eigen website, terwijl men zich voor andere gemeenten ter plaatse moet aanmelden om de informatie te verkrijgen.

Samenvatting

In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is het het Brussels Wetboek van Ruimtelijke Ordening (BWRO) dat de Stedenbouw en de Ruimtelijke Ordening regelt. Dit wetboek legt de regels, termijnen, bevoegde overheden en planningsinstrumenten vast die nodig zijn voor de uitvoering van een stedenbouwkundig beleid.

Onder deze instrumenten sturen de Strategische Plannen het ordeningsbeleid van het gewestelijke tot het gemeentelijke niveau aan. Deze plannen zijn niet rechtstreeks relevant voor een vergunningsaanvrager.

De Reglementaire Plannen daarentegen zijn bindend voor de projectontwikkelaar. Er zijn er 3:

• Het GBP: het Gewestelijk Bestemmingsplan bepaalt de mogelijke bestemmingen op gewestelijke schaal
• Het BBP: het Bijzonder Bestemmingsplan is een gemeentelijk instrument dat de ordeningsregels op wijkschaal vastlegt.
• Het RPA: het Richtplan van Aanleg is het gewestelijke ordeningsinstrument waarmee in één beweging zowel de strategische als de reglementaire aspecten van een stedelijke strategie kunnen worden vastgelegd. Dit plan is enkel van toepassing op bepaalde specifieke zones.

In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest behoort de afgifte van stedenbouwkundige vergunningen tot de bevoegdheid van de gemeenten. Bij administratief beroep (naar aanleiding van een weigering van vergunning) worden de vergunningen afgeleverd door de Regering van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.

De instrumenten van de Ruimtelijke Ordening en de Stedenbouw in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.