Interesseert u zich voor het stedenbouwrecht in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest? Dit artikel heeft tot doel u te helpen de Ruimtelijke Ordening in Brussel te begrijpen en u de essentiële bronnen en acroniemen te geven om de haalbaarheid van een project te bestuderen.
Inleiding
Ruimtelijke ordening en stedenbouw zijn twee verwante maar verschillende concepten wat betreft hun reikwijdte en doelstellingen:
- Ruimtelijke ordening betreft de planning en het beheer van een gebied in zijn geheel, met als doel een evenwichtige en duurzame ontwikkeling te bevorderen door het gebruik van natuurlijke, economische en sociale hulpbronnen te organiseren. Ze behandelt bredere kwesties zoals vervoer, milieu, openbare voorzieningen en het behoud van natuurgebieden.
- Stedenbouw richt zich op de organisatie en het beheer van stedelijke ruimtes, of die nu al verstedelijkt zijn of bestemd zijn om dat te worden. Ze bestudeert de inplanting van gebouwen, de organisatie van wijken, openbare ruimten en stedelijke infrastructuren, met als doel functionele, esthetische stedelijke omgevingen te creëren die zijn aangepast aan de behoeften van de inwoners. Ze houdt rekening met elementen zoals bevolkingsdichtheid, mobiliteit, architectuur, toegankelijkheid en stedelijke esthetiek.
Stedenbouw en Ruimtelijke Ordening is een gewestelijke bevoegdheid. In die zin beschikt elk gewest over zijn eigen juridische basis, een code (CoDT, CoBAT, VCRO) die de organisatie van deze bevoegdheid en de modaliteiten ervan bepaalt. Deze teksten preciseren onder meer de volgende elementen:
- de handelingen die aan een vergunning onderworpen zijn (voorbeeld: moet men een vergunning aanvragen om een zwembad te bouwen?)
- de bevoegde overheden (voorbeeld: welke overheid zal zich uitspreken over een bepaald type handeling, wie stelt welk plan op, enz.)
- de beroepsmogelijkheden
- de planningsinstrumenten: dit zijn alle instrumenten die het mogelijk maken strategieën vast te leggen en de regels inzake ruimtelijke ordening en stedenbouw te bepalen.
Dit artikel zal zich in het bijzonder richten op de planningsinstrumenten in België.
De juridische basis: het CoBAT
De juridische basis van de stedenbouw in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is het Brussels Wetboek van Ruimtelijke Ordening (CoBAT). In die zin regelt het CoBAT de grote mechanismen van de ruimtelijke ordening in Brussel:
- De planning (strategische ontwikkelingsplannen, bestemmingsplannen, enz.)
- De stedenbouwkundige verordeningen (RRU, RCU)
- De vergunningsaanvragen (welke werken zijn al dan niet vergunningsplichtig, bevoegde overheden, termijnen, beroepsmogelijkheden, enz.)
- De bescherming van het erfgoed
- Het voorkooprecht (een voorkooprecht is een wettelijk of contractueel recht dat aan bepaalde private of publieke personen wordt toegekend om een goed met voorrang op elke andere persoon te verwerven wanneer de eigenaar zijn wil te kennen geeft om het te verkopen)
- De stedenbouwkundige inlichtingen (stedenbouwkundige context van een specifiek goed, te verkrijgen bij elke vastgoedverkoop)
De strategische plannen
Strategische plannen zijn documenten die de te volgen strategie definiëren en weergeven om specifieke doelstellingen te bereiken. Deze doelstellingen zijn doorgaans verbonden met ruimtelijke ordening. Strategische plannen leggen de grote krachtlijnen vast en worden de fundamentele principes van de territoriale planning.
Het is belangrijk op te merken dat strategische plannen in de meeste gevallen een indicatieve (niet-bindende) waarde hebben. De belangrijkste regionale ontwikkelingsplannen die in Brussel van kracht zijn, worden hieronder besproken.
Het Gewestelijk Ontwikkelingsplan (GewOP)
Het Gewestelijk Ontwikkelingsplan (GewOP) bepaalt de doelstellingen en prioriteiten voor de ontwikkeling van het Gewest, in functie van economische, sociale, milieu- en mobiliteitsbehoeften.
In 2009 werd aan het GewOP een tweede “O” toegevoegd voor duurzaam, als symbool van de wil van het gewest om de grote uitdagingen van de eeuw op het vlak van milieu en duurzame ontwikkeling aan te gaan.
De Gemeentelijke Ontwikkelingsplannen (GOP)
De Gemeentelijke Ontwikkelingsplannen (GOP) bestrijken het volledige gemeentelijke grondgebied en vormen globale planningsinstrumenten voor de duurzame ontwikkeling van de gemeenten. Ze zijn afgestemd op de krachtlijnen van het GewOP en respecteren het Gewestelijk Bestemmingsplan (GBP), een ander regionaal ontwikkelingsplan.
Het gaat om een globaal planningsinstrument voor de ontwikkeling van de gemeenten. Het legt de volgende punten vast:
- De algemene en specifieke doelstellingen en de ontwikkelingsprioriteiten, met inbegrip van ruimtelijke ordening, die nodig zijn om te beantwoorden aan economische, sociale, culturele, mobiliteits-, toegankelijkheids- en milieubehoeften;
- De transversale en sectorale maatregelen die moeten worden ingevoerd om de vastgelegde doelstellingen te bereiken, met name via een cartografische voorstelling van sommige van deze maatregelen;
- De identificatie van de prioritaire interventiezones van de gemeente;
De reglementaire plannen
In tegenstelling tot strategische plannen bepalen de plannen van aanleg met reglementaire waarde welke functies zich in de verschillende zones van Brussel kunnen vestigen.
Het Gewestelijk Bestemmingsplan (GBP)
Het Gewestelijk Bestemmingsplan volgt de krachtlijnen van het Gewestelijk Ontwikkelingsplan (GewOP) en bepaalt de bestemmingen van het grondgebied van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de regels die daarop van toepassing zijn. Het GBP bepaalt bijvoorbeeld de hoofdbestemming van een zone (wonen, handel, enz.). Een zone wordt gedefinieerd door één of meerdere bouwblokken van percelen. De kleinste grafische eenheid van het GBP is het stedelijk bouwblok.
Het GBP is in feite een geheel dat bestaat uit kaarten (plannen) en letterlijke voorschriften (teksten).
De 6 kaarten van het GBP
| Titel van de kaart | Waarde | Beschrijving |
|---|---|---|
| Bestaande feitelijke toestand | Indicatief | Huidige situatie van de bestemmingen zoals die vandaag in de praktijk wordt toegepast. |
| Bestaande rechtstoestand | Indicatief | Stedenbouwkundige, erfgoed- en milieubepalingen die op de zone van toepassing zijn. |
| Bestemmingskaart | Reglementair | Equivalent van het Gewestplan in Wallonië; ze bepaalt de toegelaten bestemmingen per zone (wonen, handel, enz.). |
| Kaart van de toelaatbare kantoorsaldi | Reglementair | Kaart die het saldo aan toelaatbare m² kantoorruimte aangeeft om een bestemmingswijziging te beoordelen. |
| Wegenkaart | Reglementair | Reglementaire kaart die de wegen en autosnelwegen binnen de Brusselse perimeter aangeeft. |
| Kaart van het openbaar vervoer | Reglementair | Reglementaire kaart van het openbaarvervoernet, inclusief de ondergrondse en bovengrondse lijnen. |
De letterlijke voorschriften van het GBP
Er bestaan verschillende types letterlijke voorschriften naargelang hun geografisch of thematisch toepassingsgebied:
- De algemene voorschriften die betrekking hebben op alle zones. Behoudens uitzondering zijn de algemene voorschriften van toepassing op alle zones van het GBP.
- De bijzondere voorschriften die betrekking hebben op de verschillende zones van de bestemmingskaart (wonen, handel, voorzieningen, groenzones…).
- De bijzondere voorschriften met betrekking tot de wegen en het openbaar vervoer.
- Het programma van de Zones van Gewestelijk Belang (ZGB) en van de Zone van Gewestelijk Belang met Uitgesteld Aanleg (ZGBUA).
Hier is een voorbeeld van bijzondere voorschriften die van toepassing zijn op woonzones:
GBP: Bijzondere voorschriften met betrekking tot woonzones
- Buiten de linten van commerciële kernen kunnen de gelijkvloerse verdiepingen van gebouwen bestemd worden voor handel. De eerste verdieping kan eveneens bestemd worden voor handel wanneer de lokale omstandigheden dit toelaten en nadat de handelingen en werken aan de bijzondere openbaarmakingsmaatregelen zijn onderworpen.
- De vloeroppervlakte bestemd voor handel mag per project en per gebouw niet meer dan 150 m² bedragen.
- Het behoud van ten minste één woning in het gebouw moet echter worden verzekerd.
✅ Het is belangrijk op te merken dat zones niet altijd onderling exclusief zijn. Dit houdt in dat een perceel bijvoorbeeld kan zijn opgenomen in een Woonzone EN in Zones van Cultureel, Historisch, Esthetisch of Verfraaiingsbelang, waarbij het ene het andere niet uitsluit.
Het Richtplan van Aanleg (RPA)
Het Richtplan van Aanleg (RPA) is bijzonder omdat het zowel de strategische als de reglementaire aspecten van een ontwikkelingsstrategie kan bepalen. Net als het GBP wordt het RPA op gewestelijk niveau vastgesteld, maar het heeft betrekking op een specifieke locatie.
Alle RPA’s zijn opgenomen in het dashboard van de RPA’s. Daar vindt u bijvoorbeeld de volgende RPA’s: Bordet, Delta Herrmann-Debroux, Heizel, …
Het Bijzonder Bestemmingsplan (BBP)
Het Bijzonder Bestemmingsplan (BBP) heeft tot functie het Gewestelijk Bestemmingsplan (GBP) te preciseren en aan te vullen. Het stemt overeen met de krachtlijnen die zijn vastgelegd in het Gemeentelijk Ontwikkelingsplan (GOP) en bepaalt de gedetailleerde bestemmingen van de verschillende zones. Het regelt het grondgebruik door de bouwzones en groenzones af te bakenen, evenals de regels die eraan verbonden zijn. Bovendien kan het andere bepalingen bevatten zoals:
- Aanwijzingen betreffende de ligging, de afmetingen en het esthetische uitzicht van de bouwwerken en hun omgeving.
- De tracés en de inrichtingsmaatregelen van de verkeerswegen, evenals de reglementeringen die ermee verband houden.
U kunt deze plannen terugvinden op het BruGIS-platform: https://gis.urban.brussels/brugis/#/
De verordeningen
De Gewestelijke Stedenbouwkundige Verordening (GSV)
De gewestelijke stedenbouwkundige verordening omvat 8 hoofdstukken (genaamd “Titels”), die zeer specifieke aspecten van bouwwerken en hun omgeving bepalen:
| Titel | Beschrijving |
|---|---|
| Titel I | Kenmerken van de bouwwerken en hun omgeving |
| Titel II | Bewoonbaarheidsnormen voor woningen |
| Titel III | Werven titel gedeeltelijk opgeheven – cf. gecoördineerde versie van Titel III die momenteel van kracht is |
| Titel IV | Toegankelijkheid van gebouwen voor personen met beperkte mobiliteit |
| Titel V | Thermische isolatie van gebouwen titel volledig opgeheven |
| Titel VI | Reclame en uithangborden |
| Titel VII | De openbare weg, haar toegangen en haar omgeving |
| Titel VIII | Parkeernormen buiten de openbare weg |
In titel I vindt men bijvoorbeeld de uitleg van de begrippen rooilijn, gemene grenzen, enz. Deze begrippen bepalen de uiterlijke visuele kenmerken van het gebouw.
In titel II worden de bewoonbaarheidsnormen vastgelegd, in termen van plafondhoogte en minimale bewoonbare oppervlakte.
De Gemeentelijke Stedenbouwkundige Verordening (GSV)
De Gemeentelijke Stedenbouwkundige Verordeningen bepalen aanvullende regels ten opzichte van de GSV en mogen er niet mee in strijd zijn. Afhankelijk van de gemeenten kunnen deze verordeningen betrekking hebben op gebouwen, het plaatsen van schotelantennes, de trottoirs en van toepassing zijn op de hele gemeente of slechts op een deel ervan.
Sommige gemeenten stellen hun GSV vrij toegankelijk ter beschikking op de website urbanisme.irisnet of op hun eigen website, terwijl men voor andere naar het gemeentehuis moet gaan om de informatie te verkrijgen.
Samenvatting
In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is het Brussels Wetboek van Ruimtelijke Ordening (BWRO) dat de stedenbouw en de ruimtelijke ordening regelt. Dit wetboek bepaalt de regels, de termijnen, de bevoegde overheden en de planningsinstrumenten die nodig zijn voor de uitvoering van een stedenbouwkundig beleid.
Onder deze instrumenten sturen de Strategische Plannen het ruimtelijk beleid van het gewestelijke niveau tot het gemeentelijke niveau. Deze plannen zijn niet rechtstreeks nuttig voor de aanvrager van een vergunning.
De Reglementaire Plannen daarentegen zijn bindend voor de projectdrager. Er bestaan er 3:
- Het PRAS: Het Gewestelijk Bestemmingsplan bepaalt de mogelijke bestemmingen op gewestelijke schaal
- Het BBP: Het Bijzonder Bestemmingsplan is een gemeentelijk instrument dat de inrichtingsregels op de schaal van een wijk vastlegt.
- Het RPA: Het Richtplan van Aanleg is het gewestelijke planningsinstrument dat het mogelijk maakt om in één beweging de strategische en reglementaire aspecten van een stedelijke strategie te bepalen. Dit plan is enkel van toepassing op bepaalde specifieke zones.
In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest behoort de afgifte van stedenbouwkundige vergunningen tot de bevoegdheid van de gemeenten. In geval van administratief beroep (na een weigering van de vergunning) worden de vergunningen afgeleverd door de Regering van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
